Parkinson hastalığında günlük hareketlerin eskisine göre daha zor hale gelmesi, kişinin yaşamını birçok açıdan etkileyebilir. Hareketlerin yavaşlaması, kaslarda sertlik, denge problemleri, küçük adımlarla yürüme, yön değiştirirken zorlanma ve bazı kişilerde görülebilen yürüme donması (freezing) günlük mobiliteyi güçleştirebilir.
Bu nedenle Parkinson ile yaşayan bireyler için mobilite ürünü seçerken yalnızca ürünün türüne bakmak yeterli değildir. Kişinin dengesi, yürüme kapasitesi, el ve kol kullanımı, günlük yaşamda ne kadar hareket ettiği ve cihazı güvenli şekilde kullanıp kullanamayacağı birlikte değerlendirilmelidir.
En gelişmiş veya en pahalı ürün her zaman en doğru seçenek olmayabilir. Önemli olan, kişinin mevcut hareket kapasitesini destekleyen ve günlük yaşamını güvenli şekilde kolaylaştıran ürünü bulmaktır.
Parkinson ile birlikte hareketlerde yavaşlama yani bradikinezi, kas sertliği, denge sorunları ve adım mesafesinde kısalma görülebilir. Bazı kişilerde ise özellikle yürümeye başlarken, dönerken, dar alanlardan geçerken veya bir kapı eşiğinden geçiş sırasında freezing ortaya çıkabilir.
Bu nedenle yardımcı cihaz seçiminde şu noktalar özellikle dikkate alınmalıdır:
Kişinin ayakta dururken ve yürürken ne kadar dengeli olduğu belirlenmelidir. Denge kaybı belirginse sadece baston kullanmak yeterli olmayabilir.
Kişinin adım uzunluğu, yürüyüş biçimi ve kullandığı yardımcı cihazı hareket ettirme yeteneği değerlendirilmelidir.
Özellikle ev gibi dar alanlarda yön değiştirme kolaylığı büyük önem taşır. Kullanıcının cihazla dönüş yaparken zorlanmaması gerekir.
Freezing yaşayan veya daha önce sık düşme problemi bulunan kişilerde ürün seçimi daha dikkatli yapılmalıdır.
Bu gibi durumlarda fizyoterapist veya ergoterapistin değerlendirmesi, kişiye uygun mobilite desteğinin belirlenmesine yardımcı olabilir.
Kişinin ihtiyaçlarına göre farklı hareket destek ürünleri değerlendirilebilir. Bunlar arasında bastonlar, yürüteçler, rollatörler, manuel tekerlekli sandalyeler, akülü tekerlekli sandalyeler ve transfer sandalyeleri bulunur.
Hafif düzeyde denge desteğine ihtiyaç duyan ve kısa mesafelerde yürüyebilen kişiler için baston yardımcı olabilir.
Baston kullanacak kişinin cihazı doğru şekilde kavrayabilmesi ve vücut ağırlığını güvenli biçimde aktarabilmesi gerekir.
Özellikle ciddi denge problemi veya freezing bulunan kişilerde standart baston yeterli desteği sağlamayabilir.
Dört ayaklı baston, standart bastona göre zeminde daha geniş bir destek alanı oluşturabilir.
Denge sorunu yaşayan ancak henüz daha kapsamlı bir yürüme desteğine ihtiyaç duymayan kişilerde değerlendirilebilir.
Bunun yanında cihazın ağırlığı ve kişinin bastonu ileri taşıma becerisi de göz önünde bulundurulmalıdır.
Daha fazla destek gerektiren kullanıcılar için yürüteç, bastona göre daha geniş bir destek sağlayabilir.
Ancak Parkinson hastalarında yürütecin kullanım şekli önemlidir. Bazı kişiler yürüteci kaldırıp ileri götürmekte veya cihazın arkasında doğru pozisyonu korumakta zorlanabilir.
Frenler: Kullanıcının kolaylıkla kavrayıp çalıştırabileceği yapıda olmalıdır.
Tekerlekler: Hareketin kolay ve kontrollü olmasına katkı sağlamalıdır.
Yükseklik: Kullanıcının boyuna ve duruşuna uygun şekilde ayarlanabilmelidir.
Ağırlık: Fazla ağır bir cihaz, özellikle el ve kol gücü azalan kişilerde kullanımı zorlaştırabilir.
Rollatör, tekerlekli yürüteç olarak da bilinir. Parkinson hastalarının günlük hareket desteğinde değerlendirilebilecek seçeneklerden biridir.
Dört tekerlekli rollatörlerde yürüyüşü destekleyen yapı, fren sistemi ve bazı modellerde oturma alanı bulunabilir. Böylece kullanıcı gerektiğinde durabilir ve dinlenebilir.
Freezing problemi yaşayan kişiler için standart rollatör her zaman ideal olmayabilir. Bazı Parkinson'a özel yürüme cihazlarında görsel veya işitsel ipuçları bulunabilir. Örneğin lazer çizgisi bazı kişilerde adımı başlatmaya yardımcı olabilir; ancak bu tür özelliklerin her kullanıcıda aynı sonucu vereceği düşünülmemelidir.
Parkinson hastalığında yürüme yeteneğinin tamamen kaybolması tekerlekli sandalye kullanımı için şart değildir.
Kişi ev içerisinde yürüyebiliyor ancak dışarıda uzun mesafelerde çabuk yoruluyor, sık sık dinlenme ihtiyacı duyuyor veya düşme riski nedeniyle uzun yürüyüşlerden kaçınıyorsa tekerlekli sandalye yardımcı bir mobilite çözümü olabilir.
Bu kullanım, yürümeyi tamamen bırakmak anlamına gelmez. Sandalye yalnızca uzun mesafelerde veya kişinin güvenli yürüyemediği durumlarda destek amacıyla kullanılabilir.
Manuel sandalye özellikle kısa süreli veya refakatçi desteğiyle yapılan kullanımlarda avantaj sağlayabilir.
Kullanıcı sandalyeyi kendisi sürecekse el ve kol fonksiyonlarının buna yeterli olması gerekir. Kendi başına itme mümkün değilse refakatçi tarafından kullanılan bir model daha uygun olabilir.
Manuel sandalye seçiminde şu özellikler değerlendirilmelidir:
Kişinin el ve kol kontrolü yeterliyse ve joystick'i kontrollü şekilde kullanabiliyorsa akülü tekerlekli sandalye uzun mesafelerde önemli bir hareket desteği sağlayabilir.
Akülü sandalye özellikle:
Yürüyerek kat edilmesi zor olan mesafelerde hareket etmeyi kolaylaştırabilir.
Uzun süreli yürüyüşlerde ortaya çıkabilecek fiziksel yorgunluğun azaltılmasına yardımcı olabilir.
Kişinin açık alanlarda daha uzun süre hareket etmesini destekleyebilir.
Joystick güvenli kullanılabiliyorsa kullanıcının refakatçiye olan ihtiyacını azaltabilir.
Ancak Parkinson'da titreme, hareketlerde yavaşlama veya motor kontrol problemleri varsa standart joystick herkes için uygun olmayabilir. El kontrolü veya reaksiyon süresi yeterli değilse alternatif kontrol sistemleri değerlendirilebilir.
Günün büyük bölümünü tekerlekli sandalyede geçiren kişilerde pozisyonlandırma özellikleri daha önemli hale gelebilir.
Tilt sisteminde oturma yüzeyi ile sırtlık birlikte açı değiştirir. Bu özellik kullanıcının farklı pozisyonlara geçmesine yardımcı olabilir.
Tilt sistemi:
destekleyebilir.
Bazı gelişmiş modellerde tilt ile birlikte elektrikli sırt yatırma, elektrikli ayak kalkar sistemi ve baş desteği gibi özellikler de bulunabilir.
Transfer sandalyesi, kullanıcının kendi başına hareket etmesinden ziyade refakatçi tarafından taşınması amacıyla tercih edilen bir çözümdür.
Hastane, klinik, havaalanı veya alışveriş merkezi gibi alanlarda kısa mesafeli taşımalar için pratik olabilir. Hafif modellerin araç içerisinde taşınması da daha kolay olabilir.
Ancak transfer sandalyesi; uzun süre oturma veya kullanıcının bağımsız şekilde hareket etmesi amacıyla tasarlanmış ürünlerle aynı kullanım alanına sahip değildir.
Doğru ürünü belirlemek için yalnızca Parkinson tanısına göre hareket edilmemelidir. Kişinin günlük yaşamı ve fiziksel kapasitesi değerlendirilmelidir.
Kişi ayakta dururken ve yürürken ne kadar dengeli? Düşme riski var mı?
Yürürken donma, dönüşlerde veya dar alanlarda hareketi başlatmakta zorlanma yaşanıyor mu?
Cihazın frenlerini, tutacaklarını veya joystick'ini kontrollü biçimde kullanabiliyor mu?
Cihazın kaldırılması, katlanması veya araca yerleştirilmesi gerekiyor mu?
Kapılar, koridorlar, mobilyalar ve banyo gibi alanlar cihazın ölçüleriyle uyumlu mu?
Ürün yalnızca ev içerisinde mi kullanılacak, yoksa dışarıda uzun mesafelerde de kullanılacak mı?
| Ürün | Genel Destek | Bağımsızlık | Kullanım |
|---|---|---|---|
| Baston | Düşük – Orta | Yüksek | Kısa mesafeler |
| Dört ayaklı baston | Orta | Orta – Yüksek | Ev / Dış ortam |
| Yürüteç | Orta – Yüksek | Orta | Ev / Dış ortam |
| Rollatör | Orta | Yüksek | Ev / Dış ortam |
| Manuel sandalye | Yüksek | Kullanıcı / Refakatçi | Uzun mesafe |
| Akülü sandalye | Yüksek | Yüksek | İç / Dış ortam |
| Transfer sandalyesi | Yüksek | Düşük | Kısa transfer |
Bu tablo genel bir karşılaştırmadır. Parkinson ile yaşayan kişinin denge durumu, yürüme becerisi, el fonksiyonları ve ürünü güvenli kullanma kapasitesi mutlaka ayrıca değerlendirilmelidir.
Akülü sandalye kullanılacaksa motor ve akü gibi teknik özelliklerin yanında kontrol ve güvenlik unsurları da değerlendirilmelidir.
Joystick: Kullanıcı tarafından kolay ve kontrollü şekilde yönetilebilmelidir.
Hız ayarı: Hareketlerin daha kontrollü yapılmasına yardımcı olabilir.
Elektromanyetik fren: Güvenli duruş ve kontrol açısından önemli bir sistemdir.
Anti-tipper tekerlekler: Sandalyenin kullanım güvenliğini destekleyebilir.
Oturma ölçüleri: Oturma genişliği ve diğer ölçüler kullanıcıya uygun olmalıdır.
Minder: Uzun süre oturulacaksa konforlu ve uygun destek sağlayan bir minder önemlidir.
Baş ve gövde desteği: Uzun süreli kullanımda pozisyonlandırma açısından değerlendirilebilir.
Tilt ve sırt yatırma: Günün önemli bölümünü sandalyede geçiren kişilerde faydalı olabilir.
Ayak desteği: Bacakların ve ayakların uygun şekilde desteklenmesine yardımcı olur.
Manevra alanı: Sandalye ev içerisindeki alanlara uygun ölçülerde olmalıdır.
Akü ve taşınabilirlik: Günlük mesafe ile ürünün taşınma ihtiyacı birlikte değerlendirilmelidir.
Hafif denge problemi bulunan bir kişi için baston veya uygun bir yardımcı yürüme cihazı yeterli olabilir.
Daha fazla yürüyüş desteğine ihtiyaç duyuluyorsa yürüteç veya rollatör değerlendirilebilir.
Uzun mesafelerde yürümek kişiyi yoruyorsa manuel tekerlekli sandalye destek sağlayabilir.
Yürümek güvenli veya yeterli olmaktan çıktıysa akülü tekerlekli sandalye gündeme gelebilir.
Günün büyük bölümünde sandalye kullanan kişilerde ise tilt, sırt yatırma, ayak desteği ve uygun oturma sistemi gibi özellikler ayrıca ele alınmalıdır.
Parkinson ile yaşayan bireyler için mobilite ürünü seçerken hastalığın adı tek başına belirleyici olmamalıdır. Asıl değerlendirilmesi gereken kişinin denge durumu, yürüme kapasitesi, freezing problemi, düşme riski, el ve kol kontrolü, günlük yaşam alışkanlıkları ve cihazı güvenli şekilde kullanabilme becerisidir.
Baston, yürüteç, rollatör, manuel sandalye, akülü sandalye ve transfer sandalyesi farklı ihtiyaçlara yönelik çözümlerdir. Bu nedenle bir kullanıcı için uygun olan ürünün başka bir kullanıcı için aynı sonucu vermesi beklenmemelidir.
Özellikle düşme veya freezing sorunu bulunan kişilerde mobilite cihazının uzman değerlendirmesiyle seçilmesi daha doğru bir yaklaşım olabilir.
